تاريخچه خرمشهر

نام خرمشهر
در محلي كه رود كارون به شط العرب مي پيوندد، يعني در نزديكي خرمشهر كنوني، شهر كهن تري به نام؛ بيان؛ وجود داشته است كه تا سده چهارم هـ. قـ نيز آثاري از آن بر جاي مانده بود. اين شهر پيش از اسلام؛ بارما؛ ناميده مي شده است و به گفته؛ ابوزيد بلخي؛ در زمان خلافت عمر تبديل به؛ بيان؛ شده است پس از ويراني شهر بيان؛ در نزديك ويرانه هاي آن – يعني در جايي كه با جدا شدن كانال؛ عضدي؛ در بهمنشير ؛ قسمت شمال شرقي آبادان پديد آمده باشد و اكنون نيز به نام؛ محرزي؛ معروف است و جزو حومه خرمشهر محسوب مي شود شهر كوچكي به نام محرزه يا محرزي بنا گرديد كه پس از شهر بيان ، ساليان متمادي بندرگاه كشتي هاي بازرگاني و پايگاه داد و ستد و مبادله كالا بود . خرمشهر از ديدگاه تاريخ نگاران ، بازمانده شهر بيان و محرزه يا محرزي و آخرين مولود پيوستگاه كارون و شط العرب است . عيلاميان ؛ در محلي كه كارون به خليج فارس مي ريخت ، شهري به نام ناژيتو بنا كرده بودند كه دروازه كارون را پاسداري كند . پس از آن هخامنشيان در محل نصب كارون آبادي ديگري به نام آگنيس بنا نهادند . پس از ناژيتو و آگنيس نوبت پاسداري اين شهر مهم كه با گذشت زمان به مرور تا محل خرمشهر كنوني پيش آمده بود ، به شهر بيان و محرزه رسيد .
در هر حال ، روزگار شهرهاي ناژيتو ، اگنيس ، بيان و محرزي يكي پس از ديگري به سر رسيد و چنانكه گفته شد ، سرزمين بارما بعدها به نامهاي محرزي و محمره به خود گرفت سرانجام عروس شهرهاي خوزستان خرمشهر جايگزين آنجا گرديد . در سال 1314 هـ . ش ـ فرهنگستان ايران نام اين شهر را ، از محمره به خرمشهر تبديل كرد .

پيشينه تاريخي
خرمشهر در اوايل سده 13 هـ ق شهر كوچكي بود . در اين ايام به دليل امنيتي كه شيخ هاي بني كعب در اين حدود برقرار كرده بودند ، به سرعت رو به آبادي نهاد و بندر مهمي شد . در سال 1235 هـ ق حصاري به دور آن كشيدند .
خرمشهر در نيمه اول سده 13 هـ ق رو به آبادي و پيشرفت نهاد و در سالهاي پيش از 1254 هـ ق كه عثمانيها به آن هجوم آوردند ، به صورت يك بندر آزاد درآمد .

تهاجم عثمانيان
همزمان با لشكر كشي محمد شاه قاجار به هرات ، در 23 رجب 1254 هـ ق، عليرضا پاشا سردار عثماني، با سپاهي بزرگ به خرمشهر حمله كرد. در اين تاخت و تاز خرمشهر ويران شد و سپاهيان عثماني مردم را كشتند، خانه ها را سوزاندند و ويران كردند . به گفته ؛ ابراهيم دهگان ؛ اين لشكركشي نابهنگام از سياست خارجي دول باختري ( اروپا ) سرچشمه گرفته و دست سرنشينان قصر ؛ باكينگهام ؛ در آن دخالت داشته است.
با ادامه تجاوز عثمانيها به مرزهاي ايران ، امير كبير با استفاده از جوانان غيور عشاير، گارد مرزي نيرومندي در خرمشهر پديد آورد و فرماندهي آنرا به محمد خان، پسر حاج جابر خان سپرد. حاج جابر خان، حاكم خرمشهر در چهارم رجب 1266 هـ ق پرچم ايران را بر فراز خرمشهر برافراشت و به پاداش اين كاراز سوي امير كبير به لقب ؛خاني ؛ مفتخر شد.
اختلافهاي مرزي ايران و عثماني چندين بار نمايندگان دو طرف را به گفتگو كشاند . ولي تا سال 1316 هـ . ق ـ كه سرانجام انگليسيها پس از بيرون راندن عثمانيها از بين النهرين خود سرپرستي آن را بر عهده گرفتند و قرارداد سال 1316 هـ ق را برگردن مردم شريف ايران گذاشتند.
در سال 1273 هـ . ق نيروهاي انگلستان، به فرماندهي ژنرال ؛ اوترام؛ به خرمشهر حمله كرده و نيروهاي ايران را شكست دادند و آن جا را تصرف نمودند.
در سال 1274 يا 1297 هـ . ق ؛ خانلرميرزا ؛ سرپرستي عشاير ؛ باوي ؛ را به حاج جابر خان سپرد . حاج جابرخان پس از 30 سال حكمراني ، در سال 1298 هـ ق در خرمشهر درگذشت و پسرش ؛ شيخ مزعل ؛ به جاي وي گماشته شد . پس از كشته شدن ؛ شيخ مزعل ؛ به دست برادرش ؛ شيخ خزعل ؛ به حكمراني خرمشهر رسيد ابتدا در خرمشهر و بعدها حكومت اهواز نيز به وي رسيد
شيخ خزعل در جريان جمهوريت كه توسط انگلستان و به كارگردانى رضاخان به راه افتاد جانب احمدشاه را گرفت و با بختيارى ها متحد شد. اما از آنجا كه سياست امپراتورى بريتانياى كبير حفظ رضاخان بود. شيخ خزعل اجباراً از در اطاعت درآمد و به تهران آورده شد و در پايتخت تحت نظر بود. شيخ خزعل سال ها در تهران به صورت يك تبعيدى زندگى كرد و در اين مدت در مراسم و سلام ها شركت مى كرد و چند بار هم تلاش كرد كه به بهانه معالجه به اروپا برود اما شاه كه نسبت به او سوءظن داشت موافقت ننمود تا اينكه در سال ۱۳۱۵ نوبت او رسيد و به مأمورين مخفى شهربانى دستور قتل وى داده شد.
پس از تسليم او ، رضاخان ، سرتيپ فضل الله زاهدي را به حكومت خوزستان گمارد و تمام خوزستان به دست حكومت مركزي افتاد.
خوزستان از دو قرن قبل به دليل اهميت فوق العاده سوق الجيشي، مورد تاخت و تاز استعمارگران قرار گرفته و تا كنون چندين بار به اشغال قواي بيگانه درآمده است. امپراطوري عثماني در سال 1857 ميلادي، انگيسيها در سال 1883 ميلادي و ارتش متجاوز عراق در سال 1359 هـ ش، خرمشهر را اشغال كردند.
خرمشهر اين شهر آباد و خرم و زيبا، در سال 1359 هـ ش مورد تاخت و تاز سربازان بعثي عراق قرار گرفت و سرانجام پس ار 34 روز مقاومت دليرانه رزمندگان اسلام و مردم دلاور و شهيد پرور خرمشهر، روز چهارم آبان سال 1359 هـ ش به اشغال سربازان ارتش بعث عراق درآمد و به مدت 20 ماه در اشغال آنان بود.
ساعت 22:45 دقيقه يكشنبه، نوزدهم ارديبهشت ماه 1361 هـ ش، با آغاز عمليات بيت المقدس، با رمز؛ يا علي ابن ابيطالب؛ ( ع ) حمله رزمندگان اسلام براي محاصره خرمشر و با هدف آزاد سازي آن آغاز شد و رزمندگان سلحشور ايران با نزديك شدن به شهر و تصرف ناحيه مرزي شلمچه، خود را براي حمله نهايي آماده ساختند.
سپاه پيروز ايران اسلامي، بر خلاف انتظار و پيش بيني هاي تحليلگران نظامي غرب و شرق و مستشاران نظامي خارجي بغداد، با عبور رود كارون وارد خرمشهر نشد و يا جبهه شمالي شهر را انتخاب نكرد. ايران دشوارترين كار، يعني ورود از غرب و جاده شلمچه به شهر را سازمان داد و دفاع عراق در شهري كه به خاطر اشغالش 35 روز تمام با تجهيزات و قوا جنگيده و در طول جنگ در آن، بيش از هفت هزار كشته داده بود، تنها چند ساعت به درازا كشيد و خرمشهر پس ار 575 روز جدايي و تحمل سنگين اشغالگران در سوم خرداد 1361 به ميهن اسلامي بازگشت .